Nieważność umowy a prawo do odliczenia podatku od towarów i usług - dotyczy VAT

Na gruncie ustawy o podatku od towarów i usług istnieje ryzyko, iż organy podatkowe zakwestionują odliczenie podatku z faktur związanych z umową nieważną. Zgodnie bowiem z art. 88 ust. 3a pkt 4 lit c) ustawy o podatku od towarów
i usług, nie stanowią podstawy do obniżenia podatku należnego oraz zwrotu różnicy podatku lub zwrotu podatku naliczonego faktury i dokumenty celne w przypadku gdy wystawione faktury, faktury korygujące lub dokumenty celne potwierdzają czynności, do których mają zastosowanie przepisy art. 58 i 83 Kodeksu cywilnego - w części dotyczącej tych czynności. Artykuł 58 Kodeksu cywilnego stanowi, iż czynność prawna sprzeczna z ustawą, z zasadami współżycia społecznego albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna natomiast art. 83 Kodeksu cywilnego wskazuje,
iż nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru.

Organy podatkowe, opierają się na słownikowej wykładni w/w przepisu i podnoszą, iż umowa nieważna na gruncie prawa cywilnego nie daje podstaw do odliczenia podatku naliczonego z faktury dokumentującej tę transakcję. Twierdzą przy tym, iż nieważność czynności powoduje automatyczny skutek utraty prawa do odliczenia podatku naliczonego
w związku z taką czynnością.

W doktrynie wskazuje się jednak, iż przepis ten zawiera zbyt daleko idące ograniczenia w odliczaniu podatku
od towarów i usług w stosunku Dyrektywy 2006/112/WE, a w związku z tym są podstawy do uznania go za sprzeczny
z prawem wspólnotowym. Przepis ten jest także sprzeczny z klauzulą stand still zakazującą wprowadzania do obrotu prawnego surowszych środków prawnych niż obowiązując w momencie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej.

W momencie przystąpienia Polski do UE istniały co prawda podobne ograniczenia ale znajdowały się one
w rozporządzeniu wykonawczym, które zostało uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niekonstytucyjne i uchylone. Również Europejski Trybunał Sprawiedliwości w swoich orzeczeniach wskazuje, że nieważność umowy nie powoduje automatycznego skutku w postaci odmowy prawa do odliczenia (np. wyrok ETS w sprawach C-439/04 Axel Kittel i C- 440/04 Recolta Recycling.). Tak rygorystyczne podejście polskich organów podatkowych nie znajduje zatem uzasadnienia.

Jarosław Włoch
Konsultant podatkowy w MISP
ISP Modzelewski